Leczenie

Leczenie guzów przysadki jest wielokierunkowe i dopasowane do rodzaju guza, jego wielkości oraz wpływu na otaczające struktury. Może obejmować obserwację, hormonoterapię, operację lub radioterapię. Najczęściej stosowaną metodą operacyjną jest zabieg endoskopowy przez nos i zatokę klinową, który pozwala bezpiecznie usunąć guz przy minimalnym ryzyku powikłań. Skuteczność leczenia zależy od doświadczenia chirurga i ośrodka. W niektórych przypadkach dostępne są również programy lekowe finansowane przez NFZ.

Strategie leczenia

Leczenie guzów przysadki jest wielokierunkowe i może obejmować:

  • hormonoterapię,
  • leczenie operacyjne,
  • czasem radioterapię.

Wybór strategii zależy od aktywności hormonalnej guza, jego wielkości i naciekania na sąsiednie struktury (Tabela 1). W przypadku guzów nieczynnych hormonalnie, decydującym kryterium jest rozmiar oraz obecność objawów wzrokowych lub neurologicznych.

Guzy przysadki, które nie dają objawów, wykrywane przypadkowo, pozostawia się najczęściej do obserwacji.

Szczegółowe informacje dotyczące sposobów leczenia guzów przysadki można znaleźć na stronie www: https://przysadka.pl/

Guzy produkujące prolaktynę

Hiperprolaktynemia i formy leczenia

  • armakoterapia – leki z grupy agonistów dopaminy (np. bromokryptyna, kabergolina, chinagolid)
  • leczenie operacyjne, jeśli farmakoterapia nie przynosi efektu lub jest źle tolerowana
  • Leczenie operacyjne może być również postępowaniem pierwszej linii w wybranych grupach pacjentów, gdy guz jest mały i ma wzrostu naciekającego (Knosp 0 i I)

Guzy produkujące hormon wzrostu

Gigantyzm (u dzieci), akromegalia (u dorosłych) i formy leczenia

  • w miarę doszczętne operacyjne usunięcie guza
  • farmakoterapia – analogi somatostatyny: lanreotyd, oktreotyd w przygotowaniu do operacji lub w jej zastępstwie, jeśli zabiegu nie można wykonać bądź nie był skuteczny; Lekami wspomagającymi są również agoniści dopaminy (kabergolina). Lekiem drugiej linii w nieskuteczność analogów somatostatyny jest antagonista hormonu wzrostu (pegwisomant)
  • radioterapia w przypadku braku skutecznej farmakoterapii i leczenia operacyjnego

Guzy produkujące kortykotropinę

Choroba Cushinga i formy leczenia

  • w miarę doszczętne usunięcie guza
  • farmakoterapia - ketokonazol w przygotowaniu do operacji
  • w przypadku nieskuteczności postępowania chirurgicznego stosuje się inhibitory steroidogenezy (np. mitotan, ketokonazol, metyrapon, osilodrostat) lub analog somatostatyny (pasireotyd)

Guz gonadotropinowy i formy leczenia

  • w miarę doszczętne usunięcie guza
  • farmakoterapia substytucyjna w razie konieczności
  • radioterapia w przypadku odrostu guza lub częściowego usunięcia guza

Guzy wydzielające TSH i formy leczenia

  • w miarę doszczętne usunięcie guza
  • farmakoterapia w celu uzyskania eutyreozy przedoperacyjnej (prawidłowego poziomu hormonów wydzielanych przez tarczycę)
  • analogi somatostatyny: oktreotyd w przygotowaniu do operacji

Guzy hormonalnie nieczynne

  • w miarę doszczętne usunięcie guza
  • farmakoterapia substytucyjna w razie konieczności
  • opcjonalnie niewielką skuteczność wykazują preparaty agonistów dopaminy (np. bromokryptyna, kabergolina, chinagolid)

Gruczolaki agresywne i przerzutowe (rak przysadki) i formy leczenia

  • Leczenie operacyjne odbarczające -cytoredukcyjne ew.  biopsja w celu oceny genetyczno-molekularnej guza (ew. terapia celowana)
  • Radioterapia
  • Chemioterapia: pierwszej linii Temozolomid
  • W drugiej linii próby stosowania immunoterapii (dowody ograniczone)

Leczenie operacyjne

Leczenie operacyjne guzów przysadki najczęściej przeprowadza się z dostępu przez przewód nosowy i zatokę klinową. Zazwyczaj wykorzystuje się endoskopy sztywne o średnicy 3–4 mm z obrazowaniem w jakości HD, co umożliwia precyzyjne odróżnienie guza od zdrowej tkanki i bezpieczne usunięcie go przy zachowaniu nienaruszonych struktur nerwowych oraz naczyniowych. Tą metodą operuje się obecnie do 95 % chorych.

Metoda mikrochirurgiczna, bazująca na wziernikach nosowych i mikroskopie stereoskopowo-operacyjnym, ma udokumentowaną skuteczność, lecz stopniowo ustępuje miejsce metodzie endoskopowej z powodu jej zalet i większych możliwości operacyjnych, których pozbawiona jest metoda mikrochirurgiczna. Zabieg przeprowadza się w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym.

Powikłania po zabiegu zdarzają się bardzo rzadko. Do najczęstszych należą: – niedoczynność przedniego płata przysadki (1-5%),

  • przejściowy nieżyt nosa,
  • przewlekłe lub ostre zapalenie zatok (10-15%),
  • przejściowa moczówka prosta, czyli niedoczynność tylnego płata przysadki (5-10%). 
  • rzadziej (w 1–4 % przypadków), występują takie komplikacje jak: infekcje, włącznie z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, płynotok nosowy, krwotok z nosa, pogorszenie widzenia, zaburzenia ruchów gałek ocznych, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, trwała moczówka prosta czy uszkodzenia naczyń mózgowych. Powikłania śmiertelne są wyjątkowo rzadkie i szacuje się je na 0,1–0,5 % [1,3-5]. Skuteczność leczenia oraz odsetek powikłań zależą od doświadczenia chirurga i ośrodka. Zaleca się, aby referencyjne centra wykonywały co najmniej 50–100 takich operacji rocznie.

Radioterapia

Radioterapię rozważa się w przypadku niedoszczętnie usuniętych, naciekających makrogruczolaków wykazujących progresję w kolejnych badaniach kontrolnych, a także w przypadku utrzymującego się nadmiernego wydzielania hormonów po operacji mikrogruczolaków czynnych oraz w nawrotach lub wówczas, gdy mikrogruczolaki są nieoperacyjne z przyczyn medycznych [3].

Program lekowy

Program lekowy to forma świadczenia zdrowotnego, która obejmuje leczenie pacjentów z wykorzystaniem innowacyjnych i kosztownych substancji czynnych, które nie są finansowane w ramach standardowych świadczeń gwarantowanych. Każdy program lekowy zawiera szczegółowy opis, który obejmuje: kryteria kwalifikacji pacjenta do leczenia, kryteria wyłączenia z programu, schemat dawkowania leków oraz sposób ich podawania, wykaz badań diagnostycznych, które są wymagane do kwalifikacji pacjenta oraz do monitorowania leczenia.

Szczegóły programu lekowego

W ramach Narodowego Funduszu Zdrowia finansowane są programy lekowe obejmujące leczenie: 

  • akromegalii (ICD-10 E22.0, program B.99),
  • ciężkiego niedoboru hormonu wzrostu u dorosłych i młodzieży po zakończeniu wzrastania (ICD-10 E23.0, program B.111),
  • choroby Cushinga (ICD-10: E24.0, program B.118)
  • somatotropinowej niedoczynności przysadki u dzieci niskorosłych (ICD-10: E23, program B.19).

Źródła:

  • Guzy okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, P.Nowacki, Polski Przegląd Neurologiczny, 2009, tom 5, nr 1, www.ppn.viamedica.pl
  • Rozpoznawanie i leczenie gruczolaków przysadki mózgowej, R.R. Lleva, S. E. Inzucchi, Current Opinion in Oncology 2011, 23: 53-60.
  • Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013 r. – Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego, red. J.Fijuth, R.Dziadziuszko, W.Biernat, B.Bobek-Billewicz, W.Bonicki, M.Jarząb, M.Krzakowski, S.Nawrocki, T.Trojanowski
  • Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013 r. – Nowotwory układu wewnątrzwydzielniczego, red. K.Herman, M.Jarząb, A.Fijołek-Warszewska, D.Handkiewicz-Junak, B.Jarząb, A.Kawecki, M.Krzakowski, G.Luboiński, W.Olszewski, W.Wysocki
  • https://przysadka.pl
  • W.Zgliczyński red. :  Endokrynologia tom I, Wielka Interna   Medical Tribune  2020