Rodzaje nowotworów

Guzy przysadki mózgowej to stosunkowo rzadkie nowotwory, które jednak mają istotny wpływ na funkcjonowanie całego organizmu. Większość z nich to łagodne gruczolaki, rozwijające się w przednim płacie przysadki – niewielkiej, ale kluczowej strukturze odpowiedzialnej za kontrolę wydzielania wielu hormonów. W zależności od tego, czy guz produkuje hormony, wyróżnia się postacie hormonalnie czynne i nieczynne. Najczęściej spotyka się guzy wydzielające prolaktynę lub hormon wzrostu. Rak przysadki należy do bardzo rzadkich rozpoznań. Objawy choroby mogą być bardzo różne – od zaburzeń miesiączkowania, niepłodności, po bóle głowy i problemy ze wzrokiem. Wczesne rozpoznanie i właściwa diagnostyka mają kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia.

Podział guzów przysadki

Guzy przysadki mózgowej występują rzadko – szacowana częstość nie przekracza 6 przypadków na 100 000 osób. Stanowią około 15–20% wszystkich nowotworów wewnątrzczaszkowych, w tym nowotworów układu endokrynnego i ośrodkowego układu nerwowego. Zdecydowana większość (ponad 95%) guzów przysadki to łagodne gruczolaki przedniego płata przysadki. Rak przysadki należy do bardzo rzadkich rozpoznań.

Guzy przysadki dzieli się na:

• guzy hormonalnie czynne,
• guzy hormonalnie nieczynne.

Najczęstsze typy guzów

Najczęstszymi guzami przysadki są guzy wydzielające prolaktynę. Rzadziej spotykane są guzy o charakterze torbielowatym (zawierające głównie płyn), które mogą powstawać w wyniku zaburzeń rozwoju przysadki (np. torbiele Rathkego, torbiele pajęczynówki) i które nie są nowotworami. W części przypadków, w gruczolakach dochodzi również do powstawania zmian torbielowatych – zwykle na skutek zmian wtórnych – martwica części guza.

Jakie są inne sposoby klasyfikacji guzów przysadki?

Guzy przysadki można sklasyfikować m.in. ze względu na:

• wielkość guza,
• czynność hormonalną,
• charakter wzrostu (Tabela 1).

Guzy hormonalnie czynne

Guzy przysadki wydzielające hormony, czyli hormonalnie czynne, stanowią około 70% wszystkich rozpoznawanych zmian i częściej występują u kobiet. W tej grupie najczęstsze są:

• gruczolaki wydzielające prolaktynę (ok. 50%),
• guzy wydzielające hormon wzrostu.

Nowotwory produkujące hormon wzrostu

Nowotwory produkujące hormon wzrostu prowadzą do rozwoju akromegalii i stanowią około 15% nowotworów przysadki. Najczęściej diagnozowane są u osób w wieku średnim, z nieco większą częstością u kobiet. Nowotwory te mają powolny, podstępny przebieg – szacuje się, że od momentu rozpoczęcia rozrostu do postawienia diagnozy mija kilka lat. U około 80% pacjentów mają postać makrogruczolaków, które wywołują zarówno objawy endokrynologiczne (akromegalia), jak i neurologiczne, wynikające z ucisku na struktury sąsiednie.

Nowotwory wydzielające kortykotropinę (ACTH)

Nowotwory wydzielające kortykotropinę (ACTH) stanowią kilkanaście procent wszystkich guzów przysadki i również znacznie częściej występują u kobiet. Nadmiar ACTH prowadzi do wtórnego nadmiernego wydzielania kortyzolu przez korę nadnerczy i rozwinięcia się obrazu klinicznego hiperkortyzolemii. Zespół objawów wynikający z przewlekłego nadmiaru kortyzolu określany jest jako choroba Cushinga – stan ten może prowadzić do szeregu powikłań, w tym: charakterystycznej otyłości, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, osteoporozy, zmian skórnych, spadku odporności, zaburzeń krzepnięcia. Nieleczona choroba Cushinga jest schorzeniem poważnie skracającym długość życia i potencjalnie śmiertelnym.

Gruczolaki wielohormonalne (plurihormonalne)

Około 10–15% guzów przysadki to tak zwane gruczolaki wielohormonalne (plurihormonalne), wydzielające więcej niż jeden hormon – często prolaktynę i hormon wzrostu. Zarówno nadmierna i niekontrolowana czynność hormonalna, jak również ucisk na okoliczne struktury lub naciekanie okolicznych struktur (np. zatoka klinowa, skrzyżowanie nerwów wzrokowych) wiąże się z poważnymi objawami.

Guzy wydzielające tyreotropinę (TSH)

Do bardzo rzadkich (1-2%) gruczolaków czynnych należą guzy wydzielające tyreotropinę (TSH). Prowadzą do wtórnej nadczynności tarczycy.

Guzy hormonalnie nieczynne

Około 30–40% guzów przysadki zawiera hormony glikoproteinowe – folitropinę (FSH) i lutropinę (LH)  lub ich podjednostki (alfa i beta).
Guzy te rzadko objawiają się nadmiernym wydzielaniem gonadotropin, najczęściej powodują objawy neurologiczne i wzrokowe oraz mogą powodować niedoczynność przysadki poprzez ucisk resztki gruczołu przez masę guza. Gruczolaki gonadotropowe są najczęstszymi guzami nieczynnymi hormonalnie oraz najczęściej operowanymi guzami przysadki.

Źródła:

• Guzy okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, P.Nowacki, Polski Przegląd Neurologiczny, 2009, tom 5, nr 1, www.ppn.viamedica.pl
• Rozpoznawanie i leczenie gruczolaków przysadki mózgowej, R.R. Lleva, S. E. Inzucchi, Current Opinion in Oncology 2011, 23: 53-60.
• https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/przysadka-mozgowa-i-jej-rola-w-organizmie-jakie-hormony-wydziela/
• Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013 r. – Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego, red. J.Fijuth, R.Dziadziuszko, W.Biernat, B.Bobek-Billewicz, W.Bonicki, M.Jarząb, M.Krzakowski, S.Nawrocki, T.Trojanowski
• Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013 r. – Nowotwory układu wewnątrzwydzielniczego, red. K.Herman, M.Jarząb, A.Fijołek-Warszewska, D.Handkiewicz-Junak, B.Jarząb, A.Kawecki, M.Krzakowski, G.Luboiński, W.Olszewski, W.Wysocki
• https://przysadka.pl/pierwsze-kroki/
• WHO Classification of Tumours Editorial Board. Endocrine and neuroendocrine tumours [Internet]. Lyon (France): International Agency for Research on Cancer; 2022 [cited 2024 June 1]. (WHO classification of tumours series, 5th ed.; vol. 10). Available from: https://tumourclassification.iarc.who.int/chapters/53
• Trouillas J, et al. A new prognostic clinicopathological classification of pituitary adenomas: a multicentric case-control study of 410 patients with 8 years post-operative follow-up. Acta Neuropathol. 2013; 126: 123–135.
• Casar-Borota O, Burman P, Lopes MB. The 2022 WHO classification of tumors of the pituitary gland: an update on aggressive and metastatic pituitary neuroendocrine tumors. Brain Pathol. 2025; 35(1):e13302. https://doi.org/10.1111/bpa.13302
• W.Zgliczyński red. :  Endokrynologia tom I, Wielka Interna   Medical Tribune  2020
• Bolanowski M. i wsp.  Diagnostics and treatment of acromegaly — updated recommendations of the Polish Society of Endocrinology  Endokrynologia Polska  Tom/Volume 70; Numer/Number 1/2019; DOI: 10.5603/EP.a2018.0093