Etiologia i czynniki ryzyka

Rakowi jądra nie da się całkowicie zapobiec, bo wiele czynników ryzyka, takich jak geny czy wrodzone wady jąder, jest od nas niezależnych. Mimo to można wiele zrobić, aby zadbać o zdrowie jąder i zmniejszyć ryzyko choroby. Wczesne wykrycie raka jądra niemal zawsze pozwala go wyleczyć, dlatego tak ważna jest profilaktyka i czujność. Do głównych czynników ryzyka należą m.in. wnętrostwo (sytuacja, gdy jądro nie zeszło do moszny w dzieciństwie), niepłodność, zaburzenia rozwojowe narządów płciowych oraz przypadki raka jądra w rodzinie. Regularne samobadanie jąder, najlepiej raz w miesiącu po kąpieli, pozwala szybko zauważyć niepokojące zmiany i zgłosić się do lekarza, zanim choroba zdąży się rozwinąć.

Co zwiększa ryzyko zachorowania na raka jądra?

Rak jądra to nowotwór, którego ryzyko rozwoju w dużej mierze zależy od czynników niezależnych od człowieka, takich jak: predyspozycje genetyczne czy wady rozwojowe jąder. Dokładne przyczyny rozwoju raka jądra nie są do końca poznane. Wiadomo jednak, że kluczową rolę odgrywa współdziałanie czynników genetycznych, środowiskowych i rozwojowych. Odpowiednia profilaktyka i czujność onkologiczna pozwalają na wykrycie choroby na bardzo wczesnym etapie, co pozwala na jej wyleczenie.

Czynniki ryzyka

Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• Wnętrostwo (niezstąpienie jądra do moszny) – Wczesne wykrycie i chirurgiczne leczenie tej wady w dzieciństwie (najlepiej przed ukończeniem pierwszego roku życia) znacząco zmniejsza, choć nie eliminuje całkowicie, ryzyko rozwoju tego nowotworu w przyszłości. Nawet po chirurgicznym leczeniu tej przypadłości ryzyko rozwoju raka pozostaje podwyższone w porównaniu do populacji ogólnej.
• Zaburzenia rozwojowe narządów płciowych – np. hypospadias (nieprawidłowe położenie ujścia cewki moczowej), nieprawidłowa budowa jąder.
• Niepłodność i obniżona liczba plemników – mężczyźni z problemami płodności są w grupie podwyższonego ryzyka.
• Obciążenie rodzinne – rak jądra u ojca, brata lub syna znacząco zwiększa ryzyko zachorowania, szczególnie jeśli dotyczy to brata bliźniaka.
• Przebycie raka jądra w przeszłości – mężczyźni, którzy już chorowali na raka jądra, mają większe ryzyko rozwoju nowotworu w drugim jądrze.
• Przepuklina pachwinowa (przemieszczenie się elementu jamy brzusznej, najczęściej jelita, przez osłabiony obszar ściany brzucha w okolicy pachwiny).
• Rasa biała – rak jądra częściej występuje u mężczyzn rasy kaukaskiej niż u przedstawicieli innych ras.
• Zakażenie HIV – może nieznacznie zwiększać ryzyko.

Profilaktyka i czujność mogą uratować życie

Wczesne wykrycie choroby daje niemal stuprocentową szansę na wyleczenie. Dlatego tak ważne są:

• wczesne leczenie wnętrostwa i innych wad rozwojowych
• regularne, comiesięczne samobadanie jąder. Pozwala ono na wczesne wykrycie niepokojących zmian, takich jak guzki, powiększenie, stwardnienie czy uczucie ciężkości w mosznie. Samobadanie najlepiej wykonywać po kąpieli, gdy skóra moszny jest rozluźniona. W przypadku wykrycia jakiejkolwiek zmiany należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem urologiem
• szybka reakcja na wszelkie niepokojące objawy (np. guzek, powiększenie, uczucie ciężkości w mosznie)
• regularne wizyty u lekarza w przypadku obecności czynników ryzyka. Mężczyźni, u których w rodzinie występował rak jądra, którzy przebyli już ten nowotwór w jednym jądrze lub mają inne czynniki ryzyka (np. zaburzenia rozwojowe narządów płciowych, niepłodność), powinni pozostawać pod stałą opieką lekarską. Wskazane są regularne badania kontrolne (np. USG jąder) według zaleceń lekarza

Warto pamiętać, że nawet jeśli nie występują żadne objawy ani czynniki ryzyka, raz w miesiącu, najlepiej po kąpieli, należy wykonać samobadanie jąder. W przypadku wątpliwości lub niepokojących zmian należy zgłosić się do lekarza. Obecnie nie ma zaleceń dotyczących populacyjnych badań przesiewowych (screeningu) w kierunku raka jądra u mężczyzn bez czynników ryzyka. U osób z grupy podwyższonego ryzyka, lekarz może zalecić regularne badania ultrasonograficzne jąder.

Źródła:

• Oldenburg, J., Berney, D. M., Bokemeyer, C., Climent, M. A., Daugaard, G., Gietema, J. A., ... & Powles, T. (2022). Testicular seminoma and non-seminoma: ESMO-EURACAN Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology, 33(4), 362-375.
• European Association of Urology. (2024). EAU Guidelines on Testicular Cancer., from https://uroweb.org/guidelines/testicular-cancer [23.06.2025r]
• https://www.baus.org.uk/_userfiles/pages/files/Patients/Leaflets/Testicular%20self%20examination.pdf
• European Association of Urology. (2024). EAU Guidelines on Testicular Cancer., from https://uroweb.org/guidelines/testicular-cancer [23.06.2025r]
• Krajowy Rejestr Nowotworów, https://onkologia.org.pl/pl/nowotwor-jadra-czynniki-ryzyka#page-main-image [23.06.2025r]