Zabezpieczenie płodności dla pacjentów onkologicznych

Onkopłodność to dziedzina medycyny, która łączy onkologię i leczenie niepłodności. Jej celem jest umożliwienie pacjentkom i pacjentom onkologicznym zachowania szansy na posiadanie biologicznego dziecka po zakończeniu leczenia przeciwnowotworowego.

Z roku na rok przybywa osób, które po wyleczeniu raka zostają rodzicami – urodziło się już wiele dzieci po leczeniu onkologicznym. To najlepszy dowód na to, że warto rozmawiać o płodności wcześnie, zanim leczenie wpłynie na komórki jajowe lub nasienie.

Dlaczego leczenie onkologiczne wpływa na płodność?

Niektóre formy leczenia nowotworów – jak chemioterapia, radioterapia (szczególnie w okolicy miednicy) czy leczenie chirurgiczne – mogą uszkadzać jajniki lub jądra, a tym samym prowadzić do niepłodności. Skala tego ryzyka zależy od wielu czynników: rodzaju nowotworu, zaplanowanego leczenia, wieku pacjenta, ogólnego stanu zdrowia. Dlatego każda osoba przed leczeniem powinna mieć możliwość rozmowy o tym, co może zrobić, by zadbać o swoją płodność – teraz, zanim będzie za późno.

Jakie są dostępne metody zabezpieczenia płodności?

Współczesna medycyna oferuje coraz więcej skutecznych i bezpiecznych metod. Oto najważniejsze z nich:

Dla kobiet

Zamrożenie komórek jajowych (oocytów): najczęściej stosowana metoda. Wymaga krótkiego przygotowania hormonalnego (ok. 10–14 dni). W Polsce metoda ta jest finansowana ze środków publicznych w ramach Program wsparcia in vitro | Pacjent; mogą z niej skorzystać kobiety do 40 roku życia.
Zamrożenie zarodków: możliwe, jeśli pacjentka ma partnera lub zdecyduje się na zapłodnienie in vitro z nasieniem dawcy. (Metoda niefinansowana ze środków publicznych.
Zamrożenie fragmentu tkanki jajnika: dostępne w wybranych ośrodkach, także u bardzo młodych pacjentek lub gdy leczenie musi się rozpocząć natychmiast. (Metoda niefinansowana ze środków publicznych).
Zastosowanie analogów GnRH (np. goserelina): podawane dodatkowo podczas chemioterapii – zmniejszają ryzyko uszkodzenia jajników, ale nie gwarantują zachowania płodności. (Metoda niefinansowana ze środków publicznych).

Dla mężczyzn

Zamrożenie nasienia (bank spermy): szybkie, skuteczne, najlepiej wykonać przed leczeniem. W Polsce metoda ta jest finansowana ze środków publicznych w ramach Program wsparcia in vitro | Pacjent; mogą z niej skorzystać mężczyźni do 45 roku życia.
Zamrożenie tkanki jądra: stosowane rzadziej, głównie u chłopców przed okresem dojrzewania. (Metoda niefinansowana ze środków publicznych).

Czy po leczeniu można mieć dzieci?

Tak. Coraz więcej osób po leczeniu onkologicznym zostaje rodzicami – zarówno naturalnie, jak i dzięki wspomaganiu rozrodu. Urodziło się już wiele zdrowych dzieci, których mamy lub ojcowie wcześniej leczyli się z powodu nowotworu.

Ważne, by planując ciążę po zakończeniu terapii, robić to świadomie i pod kontrolą lekarza. Należy sprawdzić, czy organizm jest gotowy na ciążę (np. po zakończeniu chemioterapii), a także upewnić się, że nie ma ryzyka nawrotu choroby. Onkolodzy często współpracują z ginekologami i specjalistami medycyny rozrodu – możesz liczyć na profesjonalne wsparcie.

Praktyczne wskazówki dla pacjentek i pacjentów

Zapisz pytania i wątpliwości – łatwiej będzie o nich porozmawiać z lekarzem.
Poproś o konsultację z ginekologiem / andrologiem – to ważny element opieki onkologicznej.
Pytaj o refundację lub programy wsparcia. Niektóre procedury mogą być finansowane przez NFZ, a także fundacje i programy samorządowe.
Porozmawiaj z bliskimi. Decyzje o płodności bywają trudne – nie musisz być z tym sam/a.
Zadbaj o zdrowie psychiczne. Jeśli temat wywołuje niepokój lub stres – skonsultuj się z psychoonkologiem.

Nie jesteś sam/a – szukaj wsparcia

W wielu miastach działają specjalistyczne ośrodki zajmujące się onkopłodnością. W największych centrach onkologicznych powstają zespoły interdyscyplinarne, które pomogą Ci zadbać o przyszłość – także tę rodzinną. Pamiętaj, że choroba nowotworowa nie musi przekreślać Twoich planów życiowych.

Sprawdzone adresy

Sprawdź, gdzie możesz zabezpieczyć swoją płodność przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego. Od 1 czerwca 2024 roku w Polsce działa program Ministerstwa Zdrowia, który refunduje procedury zabezpieczenia płodności (onkopłodności) w ramach NFZ. Obejmuje on m.in. mrożenie komórek jajowych i nasienia u pacjentek i pacjentów onkologicznych.

Program polega na pobraniu i przechowywaniu gamet przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego. U kobiet proponuje się w tym przypadku zamrożenie oocytów, natomiast u mężczyzn – zamrożenie nasienia.

Program ten obejmuje kobiety od okresu dojrzewania do 40. roku życia i mężczyzn od okresu dojrzewania do 45. roku życia. Listę placówek realizujących program znajdziesz na stronie Ministerstwa Zdrowia: Program wsparcia in vitro. Znajdują się tam ośrodki w całej Polsce – w dużych miastach takich jak Warszawa, Kraków, Poznań, Gdańsk, Wrocław czy Lublin.

Co warto zrobić?

Wybierz najbliższy ośrodek z listy MZ.
Skontaktuj się telefonicznie – niektóre placówki oferują pilne terminy dla pacjentów onkologicznych.
Zapytaj, jakich dokumentów potrzebujesz (np. zaświadczenie od onkologa).
Upewnij się, że ośrodek uczestniczy w programie refundacyjnym NFZ.

Jeśli potrzebujesz pomocy w znalezieniu placówki lub umówieniu wizyty – poproś swojego lekarza onkologa o kontakt do specjalisty zajmującego się onkopłodnością. W wielu ośrodkach są już koordynatorzy pomagający pacjentom przejść ten proces szybko i bez dodatkowego stresu.