Diagnostyka

Diagnostyka raka przytarczyc zaczyna się od podstawowych kroków. Najpierw lekarz zbiera dokładny wywiad, bada szyję i zleca badania krwi. Często już na tym etapie widać wyraźny sygnał alarmowy: bardzo wysokie stężenie wapnia i PTH. Gdy wyniki są niepokojące, pacjent kierowany jest na dokładniejsze badania obrazowe, takie jak USG, scyntygrafia czy tomografia, które pomagają znaleźć i ocenić guz. Ostateczne potwierdzenie diagnozy daje dopiero operacja i badanie usuniętej zmiany pod mikroskopem - to jedyna pewna metoda.

Od czego zaczyna się diagnostyka raka przytarczyc?

Diagnostyka raka przytarczyc jest procesem złożonym i wieloetapowym, a ostateczne rozpoznanie można postawić po operacyjnym usunięciu guza. Można ją podzielić na: diagnostykę wstępną oraz pogłębioną.

Pierwszym etapem diagnostyki jest wizyta u lekarza, który przeprowadzi wywiad i badanie fizykalne. Lekarz zbiera szczegółowe informacje na temat dolegliwości, czasu ich trwania oraz nasilenia. Szczególną uwagę zwraca na:

• objawy ciężkiej hiperkalcemii, takie jak uporczywe bóle kości, złamania, kamica nerkowa, choroba wrzodowa czy zapalenie trzustki
• objawy miejscowe, np. chrypka lub problemy z połykaniem
• wywiad rodzinny w kierunku chorób endokrynologicznych, zwłaszcza rzadkich zespołów genetycznych.

Następnie lekarz przeprowadza badanie fizykalne. Kluczowym elementem jest badanie palpacyjne szyi. Wyczucie twardego, nieruchomego guzka w tej okolicy sugeruje nowotwór, ponieważ łagodne gruczolaki przytarczyc są praktycznie niewyczuwalne.

Kolejny etap to badania laboratoryjne z krwi, takie jak:

• stężenie wapnia całkowitego i zjonizowanego - w przypadku raka przytarczyc stężenie wapnia jest zazwyczaj ekstremalnie wysokie, znacznie przekraczające wartości obserwowane w łagodnych postaciach choroby
• stężenie parathormonu (PTH) - podobnie jak stężenie wapnia, stężenie PTH jest bardzo wysokie, często przekraczając 3-4-krotnie górną granicę normy.

Inne często wykonywane badania biochemiczne to:

• stężenie kreatyniny (ocena funkcji nerek)
• fosforanów oraz aktywność fosfatazy alkalicznej (ALP), która jest wskaźnikiem nasilonego obrotu kostnego.

Połączenie bardzo wysokich stężeń wapnia i PTH z nasilonymi objawami klinicznymi i/lub wyczuwalnym guzem szyi stanowi wskazanie do pilnej diagnostyki pogłębionej.

Diagnostyka pogłębiona – co dzieje się dalej?

Na tym etapie lekarze starają się dokładnie zlokalizować guz, sprawdzić, jak bardzo choroba jest zaawansowana oraz zdobyć materiał potrzebny do ostatecznego potwierdzenia rozpoznania.

Jakie badania trzeba wykonać?

Po wykryciu podejrzanych objawów lekarze przechodzą do dokładniejszej diagnostyki. W tym celu wykonuje się badania obrazowe, a u niektórych osób, także genetyczne.

Badania obrazowe to:

• USG szyi -  standardowe, podstawowe i najczęściej pierwsze badanie obrazowe. Radiolog ocenia wielkość i kształt zmiany, jej strukturę oraz ewentualne naciekanie na otaczające tkanki, np. tarczycę czy mięśnie.
• Scyntygrafia przytarczyc -  badanie z zakresu medycyny nuklearnej, które polega na podaniu niewielkiej dawki znacznika promieniotwórczego, który gromadzi się w nadczynnej tkance przytarczyc. Pozwala to z dużą precyzją zlokalizować guza, zwłaszcza jeśli jest on w nietypowym miejscu.

Jeśli na podstawie powyższych badań podejrzenie raka jest bardzo wysokie, wykonuje się dodatkowe badania, by sprawdzić, czy nowotwór nie rozprzestrzenił się na węzły chłonne lub nie dał przerzutów odległych. Są to:

• Tomografia komputerowa (TK- Computed Tomography) lub rezonans magnetyczny (MRI - Magnetic Resonance Imaging) szyi i klatki piersiowej, które pozwalają ocenić wielkość guza, sprawdzić, czy dotyka lub uciska sąsiednie narządy w szyi, w tym tchawicę, przełyk i naczynia krwionośne oraz obecność powiększonych węzłów chłonnych. Tomografia klatki piersiowej jest kluczowa do wykluczenia przerzutów w płucach, gdzie pojawiają się najczęściej.
• Pozytonowa tomografia emisyjna z fluorocholiną może być pomocna w wykrywaniu zarówno guzów pierwotnych jak i przerzutów odległych lub w poszukiwaniu wznowy choroby po leczeniu.

Kto powinien wykonać badania genetyczne?

Badania genetyczne mogą być zlecone w określonych przypadkach, np. u pacjentów w młodym wieku, z guzem atypowym, z obciążającym wywiadem rodzinnym lub bardzo ciężkim przebiegiem choroby. Standardowo poszukuje się mutacji w genie CDC73, która jest silnie związana z rakiem przytarczyc.

Jak ocenia się zaawansowanie raka przytarczyc?

Raka przytarczyc dzieli się na:

• Raka zaawansowanego lokalnie lub regionalnie - nowotwór znajduje się wyłącznie w miejscu, w którym powstał, czyli w obrębie szyi. Guz jest ograniczony tylko do jednej z przytarczyc. Guz nacieka na sąsiednie struktury, takie jak tarczyca, mięśnie czy nerwy na szyi. Mogą być obecne przerzuty w regionalnych (szyjnych) węzłach chłonnych. Kluczową cechą raka zlokalizowanego jest brak przerzutów odległych (w klasyfikacji  nowotworów, który opisuje zaawansowanie choroby - TNM (Tumor, Nodes, Metastasis) oznaczany jako M0, co oznacza brak przerzutów odległych). Choroba w tym stadium daje szansę na pełne wyleczenie.
• Raka uogólnionego lub rozsianego - to zaawansowana postać choroby, w której komórki nowotworowe przedostały się do odległych części ciała - pojawiły się przerzuty. W klasyfikacji TNM taki stan oznaczany jest jako M1 (oznacza obecność przerzutów odległych, czyli komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się do innych narządów). Najczęstsze miejsca przerzutów raka przytarczyc to: płuca, kości, wątroba. W tym stadium całkowite wyleczenie jest bardzo trudne, ale można wydłużyć życie pacjenta. Celem terapii staje się wtedy kontrola objawów (zwłaszcza niebezpiecznie wysokiego stężenia wapnia), spowolnienie postępu choroby i jak najdłuższe utrzymanie dobrej jakości życia pacjenta.

Ostateczne rozpoznanie – badanie guza po operacji

Jedyną metodą potwierdzenia raka przytarczyc jest badanie histopatologiczne, czyli dokładne obejrzenie guza pod mikroskopem po jego usunięciu podczas operacji. Dopiero wtedy patomorfolog może stwierdzić, czy zmiana jest złośliwa. W trudniejszych przypadkach dodatkowo stosuje się specjalistyczne barwienia immunohistochemiczne ( metoda pozwalająca oznakować komórki nowotworowe specjalnymi barwnikami), które pomagają w dokładnej ocenie.

Co ważne, w przypadku podejrzenia raka przytarczyc nie wykonuje się rutynowo biopsji. Dlaczego? Wynika to z dwóch powodów:

• wynik badania nie pozwala wiarygodnie odróżnić komórek raka od komórek łagodnego gruczolaka
• nakłucie guza stwarza bardzo wysokie ryzyko rozsiewu nowotworowego wzdłuż kanału wkłucia. Może to doprowadzić do powstania licznych, trudnych do usunięcia wszczepów raka na szyi (tzw. parathyromatosis), co znacznie pogarsza szanse na wyleczenie.

Źródła:

• Roser, P., Leca, B. M., Coelho, C., Schulte, K. M., Gilbert, J., Drakou, E. E., ... & Dimitriadis, G. K. (2023). Diagnosis and management of parathyroid carcinoma: a state-of-the-art review. Endocrine-Related Cancer, 30(4).
• Fingeret, A. L. (2021). Contemporary evaluation and management of parathyroid carcinoma. JCO oncology practice, 17(1), 17-21.
• PDQ® Adult Treatment Editorial Board. Parathyroid Cancer Treatment (PDQ®)–Patient Version. Bethesda, MD: National Cancer Institute. [16.09.2025r]. https://www.cancer.gov/types/parathyroid/patient/parathyroid-treatment-pdq
• Parathyroid UK. (2025). Parathyroid cancer. [16.09.2025 r.] Pobrano z https://parathyroiduk.org/hyperparathyroidism/parathyroid-cancer/
• Medscape. Parathyroid carcinoma: Guidelines. In eMedicine. [16.09.2025] https://emedicine.medscape.com/article/280908-guidelines?form=fpf
• Wilhelm, S. M., Wang, T. S., Ruan, D. T., Lee, J. A., Asa, S. L., Duh, Q. Y., ... & Carty, S. E. (2016). The American Association of Endocrine Surgeons guidelines for definitive management of primary hyperparathyroidism. JAMA surgery, 151(10), 959-968.