Etiologia i czynniki ryzyka

    Data aktualizacji: 2026-01-06

    Rak wątroby najczęściej rozwija się na podłożu marskości, będącej skutkiem przewlekłych chorób wątroby. Do głównych czynników ryzyka należą zakażenia wirusami zapalenia wątroby typu B i C, długotrwałe nadużywanie alkoholu, otyłość i cukrzyca, a także choroby metaboliczne i autoimmunologiczne. Ryzyko zwiększają też toksyny środowiskowe, takie jak aflatoksyny i sterydy anaboliczne. Choroba występuje częściej u mężczyzn, co wiąże się zarówno z czynnikami biologicznymi, jak i stylem życia.

    Czynniki i mechanizmy powstawania raka wątroby

    Dokładne przyczyny i mechanizmy powstawania raka wątroby nie zostały w pełni wyjaśnione. U większości pacjentów raka wątrobowokomórkowego (najczęściej występujący rodzaj nowotworu złośliwego wątroby) poprzedza marskość wątroby. Jest ona zazwyczaj wynikiem długotrwałych schorzeń tego organu, choć rozwija się jedynie u części pacjentów cierpiących na przewlekłe choroby wątroby. Proces ten prowadzi do stopniowego przekształcania tkanki wątrobowej – zdrowe komórki są zastępowane przez tkankę bliznowatą i włóknistą, co upośledza prawidłowy wzrost oraz funkcjonowanie hepatocytów (komórek stanowiących podstawowe elementy strukturalne i czynnościowe wątroby).

    Główne przyczyny marskości wątroby

    Głównymi przyczynami marskości wątroby są:

    • przewlekłe zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B* (HBV) lub C (HCV). W przypadku przewlekłego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B* (HBV) lub C (HCV), wirus ten, gdy utrzymuje się we krwi przez ponad sześć miesięcy, prowadzi do stopniowego pogorszenia funkcji wątroby. Na świecie infekcje HBV i HCV odpowiadają odpowiednio za 50 % i 25 % przypadków raka wątroby. Z danych wynika, że przewlekłe zapalenie typu B zwiększa ryzyko nowotworu nawet stukrotnie, a zakażenie HCV siedemnastokrotnie. U około 85 % osób zakażonych HCV infekcja przechodzi w fazę przewlekłą; u 30 % z nich rozwija się marskość, a u 1–2 % rocznie pojawia się rak wątroby. Występowanie zakażenia oboma wirusami jednocześnie (koinfekcja), prowadzi do dalszego zwiększenia ryzyka. Zakażenie HBV może także prowadzić do nowotworu wątroby bez wcześniejszego wystąpienia marskości.
    • długotrwałe nadużywanie alkoholu, które może przyczynić się także do pojawienia się raka wątroby (w krajach, w których rzadko stwierdza się zakażenia HBV*, alkohol jest główną przyczyną raka wątroby);
    • niektóre choroby dziedziczne
    • choroby związane z zaburzeniami metabolicznymi (stłuszczeniowa choroba wątroby oraz stłuszczeniowe zapalenie wątroby, które nie są związane z zakażeniami wirusowymi ani nadmiernym spożyciem alkoholu, lecz często towarzyszą otyłości i cukrzycy. Dlatego też te dwie choroby metaboliczne uznaje się za czynniki zwiększające ryzyko raka wątroby. Co więcej, jeśli osoba z cukrzycą spożywa nadmierne ilości alkoholu, ryzyko rozwoju nowotworu dodatkowo wzrasta).
    • schorzenia wątroby, a także autoimmunologiczne zapalenie wątroby
    • choroby dróg żółciowych, takie jak pierwotna marskość żółciowa wątroby i pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, a także choroba Wilsona.

    Schemat przedstawia główne czynniki ryzyka rozwoju raka wątrobowokomórkowego (HCC). Nowotwór najczęściej rozwija się na tle marskości wątroby. Ryzyko zwiększają także toksyny środowiskowe, np. aflatoksyny, a także otyłość i cukrzyca.

    Przyczyny raka wątroby

    • płeć – rak wątroby występuje od czterech do ośmiu razy częściej u mężczyzn niż u kobiet, co najprawdopodobniej wiąże się z różnicami w stylu życia i ekspozycją na czynniki ryzyka.
    • narażenie na substancje toksyczne, takie jak: sterydy anaboliczne, stosowane przez niektórych sportowców w celu zwiększenia siły oraz masy mięśniowej, czy aflatoksyny, obecne w żywności. Sprawdzono, że długotrwałe stosowanie sterydów anabolicznych może prowadzić do gruczolaka wątrobowokomórkowego, który w części przypadków przechodzi w postać złośliwą - raka wątrobowokomórkowego (HCC). Natomiast regularne spożywanie żywności zanieczyszczonej aflatoksynami – toksynami wytwarzanymi przez grzyby rosnące na niewłaściwie przechowywanych orzechach, zbożach, kukurydzy, pszenicy czy ryżu – sprzyja mutacjom w DNA komórek wątroby i ułatwia transformację nowotworową.

    Źródła: