Wątroba

Wątroba to największy gruczoł w naszym organizmie i jeden z najważniejszych narządów układu pokarmowego, znajdujący się w prawej części brzucha pod przeponą. U dorosłych mężczyzn waży zwykle 1,5–1,7 kg, u kobiet nieco mniej – 1,3–1,5 kg, a dodatkowa ilość krwi może zwiększyć jej masę nawet o kilkaset gramów. Wątroba oczyszcza organizm z toksyn, pomaga przetwarzać składniki odżywcze z pożywienia na energię i potrzebne substancje, filtruje krew oraz magazynuje energię. Choć potrafi się regenerować jak mało który narząd, wątroba może chorować – np. może dojść do zapalenia lub powstania nowotworu. Dlatego warto o nią dbać każdego dnia: zdrowo się odżywiać, ruszać się i ograniczać używki, aby mogła dobrze oczyszczać organizm i działać sprawnie.

Nowotwory wątroby należą do najgroźniejszych chorób onkologicznych, stanowiąc poważne zagrożenie dla zdrowia. Najczęstszym typem jest rak wątrobowokomórkowy (HCC), odpowiadający za około 90% wszystkich pierwotnych nowotworów złośliwych tego narządu. Rozwija się z hepatocytów – podstawowych komórek wątroby – i zwykle występuje u osób z marskością. W rzadkich przypadkach, zwłaszcza u młodszych pacjentów, spotyka się jego odmianę – raka włóknistoblaszkowego.

Nowotwory złośliwe wątroby i wewnątrzwątrobowych dróg żółciowych należą w Polsce do rzadkich chorób onkologicznych, częściej występujących u mężczyzn niż u kobiet. Rocznie rozpoznaje się około 1500 nowych przypadków, głównie u osób starszych – mediana wieku zachorowania to 68 lat. Tylko niewielki odsetek dotyczy osób poniżej 40. roku życia, a u dzieci pojawia się niemal wyłącznie w postaci wątrobiaka zarodkowego. Liczba nowych zachorowań pozostaje od lat na zbliżonym poziomie.

Rak wątroby najczęściej rozwija się na podłożu marskości, będącej skutkiem przewlekłych chorób wątroby. Do głównych czynników ryzyka należą zakażenia wirusami zapalenia wątroby typu B i C, długotrwałe nadużywanie alkoholu, otyłość i cukrzyca, a także choroby metaboliczne i autoimmunologiczne. Ryzyko zwiększają też toksyny środowiskowe, takie jak aflatoksyny i sterydy anaboliczne. Choroba występuje częściej u mężczyzn, co wiąże się zarówno z czynnikami biologicznymi, jak i stylem życia.

Profilaktyka raka wątrobowokomórkowego opiera się na szczepieniach, higienie i stylu życia. Kluczowe znaczenie ma immunizacja przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B oraz ograniczenie ryzyka zakażeń HBV i HCV poprzez przestrzeganie zasad sanitarno-higienicznych. Istotną rolę odgrywają też zdrowe nawyki – utrzymanie prawidłowej masy ciała, unikanie alkoholu i leczenie zakażeń wirusowych, które mogą prowadzić do marskości i nowotworów wątroby.

Rak wątrobowokomórkowy przez długi czas może rozwijać się bezobjawowo, dlatego często rozpoznawany jest dopiero w zaawansowanym stadium lub przypadkowo podczas badań kontrolnych. Do najczęstszych objawów należą: utrata masy ciała, osłabienie, brak apetytu, bóle brzucha i żółtaczka. Wraz z postępem choroby mogą pojawić się obrzęki, wodobrzusze oraz wyczuwalne powiększenie wątroby lub śledziony.

Diagnostyka raka wątrobowokomórkowego wymaga kompleksowego podejścia i współpracy kilku specjalistów. U chorych z marskością kluczową rolę odgrywają badania obrazowe – tomografia i rezonans z kontrastem. Guzki mniejsze niż 1 cm rzadko są złośliwe i zwykle pozostają pod obserwacją, natomiast nowo wykryte zmiany powyżej 1 cm wymagają pełnej diagnostyki obrazowej – tomografii, rezonansu lub ultrasonografii z kontrastem, a w przypadku niejednoznacznych wyników – także biopsji. Lekarze określają, jak bardzo choroba jest rozwinięta, stosując dwa systemy oceny: TNM (z ang. Tumor, Node, Metastasis), który opisuje m.in. wielkość guza i zajęcie węzłów przez nowotwór oraz BCLC (z ang. Barcelona Clinic Liver Cancer), który bierze pod uwagę wielkość guza, liczbę zmian w wątrobie, ogólny stan zdrowia i funkcję wątroby. To pomaga dobrać leczenie najlepiej dopasowane do pacjenta.

Nowotwór wątroby wciąż bywa wykrywany zbyt późno, ale postępy w diagnostyce i leczeniu dają nadzieję pacjentom. Wczesne stadium choroby można całkowicie wyleczyć poprzez resekcję – chirurgiczne usunięcie guza wraz z częścią wątroby, przeszczepienie lub miejscową ablację, czyli zabieg, w którym guz jest niszczony bezpośrednio w wątrobie za pomocą wysokiej temperatury, zimna lub energii fal radiowych, bez konieczności otwierania brzucha. W bardziej zaawansowanych stadiach stosuje się leczenie systemowe lub chemoembolizację – zabieg, w którym do naczyń odżywiających guz wątroby wprowadza się leki przeciwnowotworowe, jednocześnie ograniczając dopływ krwi do guza, co zwiększa skuteczność leczenia i chroni zdrową tkankę. W najbardziej zaawansowanych stadiach choroby stosuje się leczenie objawowe. W Polsce dostęp do nowoczesnych terapii zapewnia program lekowy B.5, który umożliwia pacjentom kwalifikowanym bezpłatne leczenie innowacyjnymi preparatami.

Po zakończeniu leczenia raka wątroby pacjenci objęci są ścisłym nadzorem, który obejmuje wizyty kontrolne, badania krwi i w razie potrzeby biopsje. Celem jest wczesne wykrycie ewentualnego nawrotu, monitorowanie funkcji wątroby i skutków ubocznych terapii oraz zapewnienie wsparcia psychologicznego. Osoby po przeszczepieniu przyjmują dożywotnio leki immunosupresyjne, a kontrola pozwala na dostosowanie dawki, ocenę funkcjonowania narządu i profilaktykę infekcji. Po leczeniu mogą utrzymywać się zmęczenie, zaburzenia snu czy problemy z koncentracją, które zwykle ustępują w ciągu kilku miesięcy.

Rokowanie w raku wątrobowokomórkowym jest trudniejsze niż w większości nowotworów litych, ponieważ chorobie często towarzyszy marskość wątroby, wpływająca na długość życia. Przebieg raka wątrobowokomórkowego zależy od cech nowotworu – liczby i wielkości zmian, nacieku naczyniowego oraz przerzutów, a także od funkcji wątroby oraz ogólnego stanu pacjenta.