Etiologia i czynniki ryzyka

Rak żołądka rozwija się powoli i przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo. Wiemy jednak, że styl życia może wpływać na ryzyko zachorowania. Najważniejsze czynniki to: przewlekłe zakażenie bakterią Helicobacter pylori, niezdrowa dieta – zwłaszcza dużo soli i przetworzonych mięs – palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu, otyłość brzuszna oraz obciążenia rodzinne. Dzięki znajomości tych zagrożeń można w prosty sposób dbać o żołądek – sięgaj po warzywa i owoce, ogranicz sól i wędliny, unikaj używek, pilnuj wagi i kontroluj stan zdrowia poprzez regularne badania.

Rak żołądka: najczęstsze przyczyny i sygnały zwiększonego ryzyka

Etiologia, czyli przyczyny powstawania raka żołądka, nie są w pełni poznane. Wiadomo jednak, że choroba rozwija się latami, na skutek współdziałania różnych czynników:

• środowiskowych,
• infekcyjnych,
• genetycznych.

Najczęstszy typ tego nowotworu, tzw. gruczolakorak, zwykle zaczyna się od przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka. Z czasem może to prowadzić do zmian w strukturze komórek, a następnie do ich nieprawidłowego, nowotworowego rozwoju.

Najważniejsze czynniki ryzyka raka żołądka

Czynniki środowiskowe i styl życia

• zakażenie bakterią Helicobacter pylori (H. pylori): to najlepiej udokumentowany czynnik ryzyka. Przewlekłe zakażenie może powodować zapalenie i stopniowe uszkadzanie błony śluzowej żołądka. U części osób może to prowadzić do zmian przedrakowych. Choć bakteria występuje u około połowy populacji świata, tylko u niewielkiego odsetka osób powoduje rozwój raka żołądka. Leczenie zakażenia może zmniejszać ryzyko zachorowania, ale nie ma obecnie zaleceń, aby badać profilaktycznie całą populację.
• dieta bogata w sól i produkty przetworzone: duże ilości soli, słonych przekąsek, żywności typu instant, przetworzonych mięs czy produktów z dodatkiem azotanów i azotynów (np. przetworzone mięso) zwiększają ryzyko raka żołądka. Sól uszkadza błonę śluzową żołądka i nasila działanie H. pylori.
• związki N-nitrozowe (grupa chemicznych substancji, które mogą powstawać w naszym organizmie lub występować w żywności): do związków szczególnie istotnych w rozwoju raka żołądka należą nitrozoaminy. Powstają one w organizmie głównie z azotanów i azotynów, które naturalnie występują w niektórych produktach spożywczych, takich jak warzywa, sery czy wędliny, a także są stosowane jako dodatki konserwujące w żywności. Azotyny mogą ulegać redukcji i w reakcji z aminami lub amidami tworzyć związki N-nitrozowe. Gdy w żołądku jest dużo tych substancji, łatwiej dochodzi do powstawania poważnych zmian, które z czasem mogą przerodzić się w raka. W 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC – International Agency for Research on Cancer) i  WHO (World Health Organization, czyli Światowa Organizacja Zdrowia) uznały przetworzone mięso – takie jak wędliny, bekon, szynka czy mięso peklowane i solone – za kancerogen klasy 1, czyli substancje rakotwórcze dla człowieka.
• palenie tytoniu: zwiększa ryzyko zachorowania na raka żołądka około 1,5-krotnie, zwłaszcza u mężczyzn.
• spożywanie alkoholu: Nadużywanie alkoholu, zwłaszcza wysokoprocentowego, również zwiększa ryzyko, choć w mniejszym stopniu niż powyższe czynniki.
• zakażenie wirusem Epsteina-Barra: odpowiada za 5–10% raków żołądka na świecie.

Czynniki genetyczne i rodzinne

Około 10% przypadków raka żołądka występuje rodzinnie. U części osób stwierdza się konkretne zespoły genetyczne zwiększające ryzyko nowotworu, takie jak:

• dziedziczny rozlany rak żołądka (HDGC) – związany z mutacją genu CDH1 (kodującego białko E-kadherynę) oraz CTNNA1.
• zespół Lyncha – związany z mutacjami genów naprawy DNA (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2).
• rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP) – mutacje genu APC.
• zespół Li-Fraumeni, zespół Peutza-Jeghersa, młodzieńcza polipowatość.

Inne, istotne czynniki ryzyka

• przebyte choroby żołądka: przewlekłe zanikowe zapalenie żołądka, metaplazja jelitowa (zmiana w błonie śluzowej żołądka, w której komórki żołądka zaczynają upodabniać się do komórek jelita) czy polipy gruczolakowe zwiększają ryzyko rozwoju raka żołądka.
• przebyta operacja żołądka: (np. z powodu wrzodów, operacje bariatryczne w leczeniu otyłości) – zmniejszone wydzielanie kwasu solnego sprzyja rozwojowi bakterii i powstawaniu nowotworu.
• otyłość: szczególnie otyłość trzewna (inaczej brzuszna), zwiększa ryzyko raka w okolicy wpustu żołądka (część bliżej przełyku).
• żołądkowo-przełykowa choroba refluksowa (refluks): częste zaburzenie polegające na cofaniu się kwasu żołądkowego do przełyku, zwiększa ryzyko raka połączenia pomiędzy przełykiem a żołądkiem (połączenia żołądkowo-przełykowego).

Warto wiedzieć, że obecność czynników ryzyka nie oznacza, że choroba na pewno wystąpi, ale może zwiększać prawdopodobieństwo zachorowania. Rak żołądka może pojawić się również u osób bez żadnych znanych czynników ryzyka. Ich obecność powinna motywować do dbania o zdrowie, regularnych badań i konsultacji z lekarzem. Zmiana stylu życia, zdrowa dieta i unikanie palenia mogą znacząco zmniejszyć ryzyko choroby.

Źródła:

• Rak żołądka: Poradnik dla pacjentów – informacje oparte na wytycznych ESMO dotyczących praktyki klinicznej wer. 2012.1
• Martín-Broto, Javier, et al. "Managing advanced soft tissue sarcoma in these unprecedented times: looking into different scenarios through practice cases."
• NCCN guidelines for patients, Stomach cancer, 2023